zaterdag 29 juni 2013

De aanhouder wint

Eduard van Boxtel, de drijvende kracht achter Le site sur l'Art Roman en Bourgogne heeft een database met gebouwen die romaans zijn of zouden moeten zijn, maar niet al die bouwwerken staan op zijn site.

Is dat kleine raampje boven een kerkraam?
Die waar hij twijfels over heeft bijvoorbeeld, hebben in zijn systeem een vraagteken en worden pas op de site gezet als vast staat dat ze ook inderdaad bestaan. Naar aanleiding van een opmerking over de romaanse kerken binnen ons postcodegebied (71460, 34 gemeenten, en dus nog veel meer gehuchten) ontving ik een mail van hem, waaruit het volgende citaat :
"Confrançon is ook een vraagteken. Ik heb hier geen fotos van maar hij staat wel op de lijst van Alain Guerreau die ik je eerder stuurde. Het zou gaan om een kapel "comparable avec Ougy, Chazelle, ...." maar dat lijkt me sterk. Het zou een voormalige kerk zijn, nu een privegebouw. Geeft dat enig aanknopingspunt voor jou?".
Nou, niet echt dus. We rijden regelmatig door dit gehucht maar ons was nooit iets opgevallen. Op een dag reden we wat langzamer dan gewoonlijk door Confrançon heen, en schoten ook een paar zijstraten in het dorp in. Aan het eind van het plaatsje schoten we een man aan met de vraag of hij soms iets van een kerk in Confrançon wist, maar hij kende alleen de kerk in Cortevaix. We meldden dat bij het meldpunt romaanse kerken, en daarmee was de kous af. Dachten we.


Of dit soms?

Tot ik op zoek naar een héél andere kerk op weer een andere site stuitte, Observatoire du Patrimoine Religieux. Daar stonden meerdere kerken op waarnaar ik tot dan toe slechts één verwijzing had, en aangezien zowel van Boxtel als de OPR verwezen naar een kerk in Confrançon, leek het waarschijnlijk dat we die gewoon gemist hadden. Op een mooie dag stopten we er weer, en liepen systematisch alle straten af. Op de satellietfoto is goed te zien dat Confrançon weliswaar klein is, maar toch een fors aantal huizen telt. Daar kwam bij dat de OPR als staat van de kerk gaf "Vestige Ruine", en van Boxtel wist ook niets concreets te vertellen, dus ga maar zoeken, over muurtjes glurend, blaffende en mogelijk bijtende honden ontwijkend, en hopend ergens een hoop puin, of beter nog, wat overeind staande muren te vinden.....

De voormalige kerk van Confrançon
We hadden zo goed en zo kwaad als het ging bijna alle huizen en tuinen bekeken, op de laatste huizen aan de D14 richting Cortevaix na, toen Sue letterlijk bij het één na laatste huis in de gevel een klein raampje zag met een maria beeld erin en ik aan de andere gevel een nieuw vierkant raam ontwaarde dat in een mogelijk romaanse raamopening met ronde boog was geplaatst. Hadden we beet?
Toen ik de gevel die Sue had gezien, waar ook nog een grote deuropening in zat met een ronde boog op de foto zette, kwam de eigenares naar buiten. Uiteraard was de vrouw nieuwsgierig en misschien ook wel een beetje ongerust naar wat we bij haar huis uitspookten. Toen we haar echter vertelden dat we op zoek waren naar een voormalige kerk, ontdooide ze en bevestigde ze dat dit inderdaad dé kerk was. Het bleek dat het gebouw gesplitst was; zij bewoonde de rechter-, iemand anders de linkerhelft. Ze wist ook nog te vertellen dat de oorspronkelijke kerkklok in de kerk van Cortevaix stond opgesteld.
Is er nog iemand die niet gelooft dat de aanhouder wint?

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Voormalige kerk (woonhuis) Saint-? in Confrançon (Cortevaix), 12de eeuw, 0*

Voor onze eigen website klik hier.

De klok van Confrançon in de kerk van Cortevaix

zaterdag 15 juni 2013

Een toevalstreffer

Na een bezoek aan een voedselbeurs (dat klinkt in het Frans toch leuker : Marché des Plaisirs Gourmands) in Mâcon, besloten we nog ergens een kerk te bezoeken; inderdaad, dezelfde van twee blogs terug, die van Saint-Maurice-de-Satonnay. Dat was de eerste maal dat we daar voor een toedeur stonden.

De Chapelle Sait-Benoît in Les Renauds

Op weg naar die kerk kwamen we door het gehucht Les Renauds, vlakbij Charbonnières, dat op zijn beurt weer vlakbij de golfbaan van Mâcon ligt.
En in dit dorpje zagen we, langs de kant van de D86, een woonhuis liggen waarvan de helft nog duidelijk het karakter had van een oude kapel. Het bleek te gaan om, en ik citeer nu Wikipedia, om zo niet de oudste, dan toch wel één van de oudste nog bestaande romaanse kapellen in Bourgondië, gewijd aan Saint-Benoît. In Wikipedia valt het jaartal 960, net iets na de bouw van de abdij van Cluny.
Het kapelletje heeft een klokketoren zoals je ze vaak in het zuiden van Frankrijk aantreft, een clocher à peigne.
Op deze tocht vonden we dus weliswaar niet wat we eigenlijk zochten, maar we gingen toch niet helemaal onverrichterzake naar huis.

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Voormalige kapel (woonhuis) Saint-Benoît in Les Renauds (Charbonnnières), 10de eeuw, 0*

Voor onze eigen website klik hier.

De clocher à peigne

zaterdag 1 juni 2013

Een fort binnen een fort

Als je eigenaar bent van een gebouw dat op de monumentenlijst staat ben je verplicht om dat gebouw af en toe open te stellen voor het publiek. Daar mag je dan overigens wel entree voor heffen, en je kunt zelf kiezen wanner je opent.

Château en chapelle
De overblijfselen van de oudste nog bestaande kerk in Cluny, de Saint-Odilon bijvoorbeeld, bevinden zich in een woonhuis. De eigenares heeft blijkbaar subsidie gehad voor de restauratie van die resten, en stelt haar vestibule waar nog een paar zuilen met kapitelen te zien zijn open voor het publiek op de internationale monumentendagen, tegen een bescheiden entree van 1 à 2 euro per persoon.
In het plaatsje La Chapelle-de-Bragny ligt een kasteel dat in privé handen is, en binnen dat kasteel ligt een versterkte kapel, net zoiets als de kapel in Bezorney uit de vorige blog. Ook La Chapelle-de-Bragny was ooit een doyenné van de abdij van Cluny.
HDit château kent ook een beperkte openstelling. Het château én de kerk of kapel is 's middags geopend van 1 t/m 14 juli en van 1 t/m 30 september, tegen betaling van 4 euro per persoon.


De kapel
Ik dacht in mijn onschuld, dat de plaats is vernoemd naar de kapel, maar dat blijkt niet het geval te zijn. De heren van Bragny hadden de familienaam de la Chapelle, en daar komt dan ook de naam van het plaatsje vandaan. De kerk is een fraai voorbeeld van vroeg romaanse architectuur. Naar alle waarschijnlijkheid is de kerk, waarvan alleen de absis nog staat, gebouwd door een Lombardische bouwmeester.
Karakteristiek zijn de bandes lombardes (boogfriezen) binnen en buiten en de frise de dents d'engrenage (zaagtand fries, vertaling van mezelf).
Omdat er in de middeleeuwen nogal wat conflicten werden uitgevochten tussen de diverse grondbezitters, zoals de heren de la Chapelle en de heren d'Huxelles-Brancion, is de kerk in die periode voorzien van een ommuring die de dorpelingen bescherming bood als de diverse heren de strijdbijl weer eens hadden opgegraven.

Boog- en zaagtandfries
Enfin, ons plaatselijke leugenaartje (Le Journal de Saône-et-Loire) publiceert elke vrijdag een bijlage met een agenda van zaken die in de komende week in ons département te doen zijn. Ironisch genoeg heet die bijlage Samedi & Cie, en die naam stamt nog uit de tijd dat de bijlage op zaterdag uitkwam. We kopen die krant trouw elke vrijdag, en zodoende vond ik uit dat deze kapel, die zeer de moeite waard bleek te zijn, tijdelijk open was.
En van dat bezoek heb ik geen spijt gehad!
Voor wat meer foto's van het kasteel en de kapel, klik hier.

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Voormalige kapel Saint-? (slotkapel) in La Chapelle-de-Bragny, 11de eeuw, 3*

Voor onze eigen website klik hier.

zaterdag 18 mei 2013

Een doyenné

Sinds ik ontdekt heb dat ons dorp bij Chazelle een doyenné is geweest die onder Cluny viel, heb ik geprobeerd uit te vinden wat een doyenné is. Het woordenboek geeft weinig uitsluitsel; voor Van Dale is het gewoon "(RK) een dekenaat". Wikipedia is al wat duidelijker.

De toren en dekenij van de doyenné van Bezornay
Een dekenaat is een bestuurlijke tussenlaag binnen een bisdom, en verenigt een aantal parochies. Een bisdom kent normaal gesproken een aantal dekenaten. Het hoofd van een dekenaat, de deken, woont in een dekenij.
Langzaam kwam ik er achter, dat in onze directe omgeving nogal wat doyenné's zijn. Om er maar een paar te noemen: Saint-Hippolyte, Bezornay, Jalogny, Chazelle, Mazille... Die liggen allemaal in binnen een cirkel met een straal van ca. 15 km.
Nou is Wikipedia natuurlijk niet alleenzaligmakend, en toen ik weer op zo'n stuk R.K. beddengoed stootte in een boekje over Cluny, vond ik een logischer, tweede definitie. Daar stond in dat een dekenaat een agrarische eenheid is met het doel een abdij van agrarische produkten te voorzien. En dan lijkt het aantal dekenaten in de buurt van Cluny opeens zo gek nog niet.
In het gehucht Bezornay, vlak bij Saint-Vincent-des-Prés ligt zo'n doyenné. We waren er al eens langs gereden, en vonden niet veel meer dan een stuk verdedigingsmuur met een toren en een poort, en bij de ingang stond een bord met "verboden toegang, werk in uitvoering". Vanaf de ingang waren nog duidelijk de sleuven en de uitsparingen in de toren te zien waar ooit de opgetrokken valbrug in viel.

De muur met kantelen
toen we er voor de tweede keer kwamen was er niemand te zien, dus gluurde ik toch even door de poort naar binnen. Het bleek inderdaad om een ommuring met kantelen te gaan, en binnen die ommuring, omgebouwd tot woonhuis stond een kapel. Om die wat beter te bekijken hoefde ik geen wetten te overtreden en terreinvredebreuk te plegen; toen ik het weggetje voor de ingang een stukje afliep liep ik bijna letterlijk tegen de kapel aan, die aan de buitenkant een nogal zeldzaam bouwelement heeft, een apsis rustend op een zg.n. "demi-cône renversée" (omgekeerde halve kegel).
Deze constructie is ooit toegepast in Cluny III, binnen de kerk, en bestaat nu ook nog in de kerk van Semur-en-Brionnais. Deze wijsheid heb ik overigens niet van mezelf, maar is van mijn standaardbron afkomstig. Op zijn site staat trouwens een heel handig "glossaire" (woordenlijst), waar een groot aantal termen gebruikt in romaanse architectuur worden uitgelegd. Daarnaast heb ik zelf een geïllustreerde, Nederlandese vertaling van dit glossaire gemaakt.

Met enige trots kan ik vermelden, dat niet alleen mijn foto's inmiddels op de site staan, maar dat ook de definitie van doyenné iets is aangepast om het landbouwkarakter van zo'n dekenaat wat beter recht te doen.

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Voormalige kapel (woonhuis) Saint-Pierre in Bezornay (Saint-Vincent-des-Prés), 11de eeuw, 3*

Voor onze eigen website klik hier.

De apsis van de kapel met twee verdiepingen

woensdag 8 mei 2013

Interactieve kaarten romaanse kerken in Bourgogne

Hieronder volgt een korte gebruiksaanwijzing voor het gebruik van de interactieve kaarten van romaanse kerken in Bourgogne. Deze omschrijving is weliswaar gebaseerd op de deelkaart voor het department Saône-et-Loire (71), maar geldt ook voor de overige 3 departementen (21, 58 en 89).


De romaanse kerken in Saône-et-Loire

Deze kaart is volledig gebaseerd op een webpagina, verder genoemd EvB, waarop (bijna) alle romaanse kerken in het Département Saône-et-Loire (71) zijn geïnventariseerd. Een uitzondering vormen een paar kerken die net over de grens van dit departement liggen, en in reisgidsen doorgaans gemakshalve onder Saône-et-Loire worden gerangschikt. Het gaat in dit geval om bijvoorbeeld Charlieu -42- en Neuilly-en-Donjon -03-.


Een korte uitleg over hoe deze kaart werkt:

1. Symbolen

Het linker menu telt een aantal symbolen.

1a. Het eerste symbool, het rode huisje, verwijst naar ons huis (La Tuilerie de Chazelle in Cormatin), de basis voor onze zoektochten naar romaanse kerken in dit gebied.


Het uitgangspunt van deze kaart (71)
Symbool 1a : het rode huisje




















1b en 1c. Het informatie symbool, i , verwijst naar  algemene, niet noodzakelijkerwijze aan een gebouw gerelateerde informatie.


Link naar de gebruiksaanwijzing (71)
Symbool 1b : dit specifieke informatie symbool i verwijst naar de gebruiks-aanwijzing van deze kaart (in het Engels).




Interessante gebouwen in en rond Cluny (71)

 






Symbool 1c : dit informatie symbool i verwijst naar een centrale plaats binnen het departement 71, zoals Cluny, Tournus, enz. Via deze link komt men rechtstreeks terecht in de gekozen stad of streek. Van hieruit krijgt men door in of uit te zoomen een overzicht van de interessante gebouwen in de buurt.



1d. Symbolen in de vorm van diverse "markers".

De overige symbolen zijn "markers"in een verscheidenheid aan vormen en kleuren: omgekeerde druppels (die noem ik verder druppels) met of zonder zwarte stip in het midden, punaises in dezelfde kleuren als de druppels, blauwe vraagtekens en paarse camera's. De kleuren van de druppels en punaises zijn allemaal gerelateerd aan de sterrenwaardering van de gebouwen.

De matrix hieronder toont hoe de diverse gebouwen worden aangeduid.
Vertikaal:
De kleuren van de markers volgen de waardering van Eduard van Boxtel's website (EvB).
De donkerblauwe markers, uiterst links,  duiden gebouwen aan met een waardering van "6" op een schaal van 6 sterren; het gaat hier om gebouwen die architectonisch uitzonderlijk interessant zijn (b.v. de voormalige abdijen van Cluny of Tournus).
Naar rechts toe neemt het architectonisch belang af, van "5" (rood) naar "1" (donker violet). Een gebouw met "1" ster heeft nog slechts weinig romaanse herkenningspunten (b.v. een raamopening, een doopvont).
De kolom aan de uiterste rechterzijde (paarse markers) geeft aan dat EvB over onvoldoende informatie beschikt om de gebouwen in die categorie een gedegen waardering te geven. Die gebouwen worden aangeduid met "1 or 2".
Horizontaal : 
De bovenste rij markers (druppels met een zwart oog in het midden) geeft aan dat er van deze gebouwen foto's beschikbaar zijn op internet. De omschrijving bij deze gebouwen geeft alléén een link naar een fotopagina op EvB's website. De waardering van deze druppels loopt van "6" af naar "2". Zodra er ook foto's van mezelf beschikbaar zijn, wordt zo'n druppel vervangen door een druppel zonder een zwart oog in het midden. In principe neemt de hoeveelheid van deze druppels af met de tijd.
De middelste rij markers (druppels zonder een zwart oog in het midden) geeft aan dat er voor deze gebouwen een link naar een Picasa album van mijzelf, Cees van Halderen (CvH), en meestal ook naar een fotopagina op EvB's website is. De waardering van deze druppels loopt van "6" af naar "1" en vervolgens naar de categorie "1 or 2" (onbepaald). In principe neemt de hoeveelheid van deze druppels toe met de tijd.
De onderste rij markers (punaises) geeft aan dat er (nog) geen foto's beschikbaar zijn op internet, althans niet van EvB of CvH. De waardering van deze punaises valt in de categorieën "3", "2", "1" en "1 or 2". In principe neemt de hoeveelheid van deze punaises af met de tijd.

De matrix van de diverse markers en waarderingen




2. Tags of labels



Een doorsnee tag (71)
Elke tag of label heeft een kop en een omschrijving.



















De kop bevat:
Postcode
Plaatsnaam (of gehuchtnaam, gevolgd door tussen twee haakjes de naam van de commune). deze namen staan  alfabetisch gerangschikt in het linker menu.
Naam van het gebouw.
Het aantal sterren op een schaal van 6 tot 1 (EvB).


De omschrijving bevat:
Indien mogelijk enkele bijzonderheden over het gebouw.
Een indicatie vanuit welke eeuw het gebouw stamt.
Nauwkeurigheid van de locatie van het gebouw op de kaart.
100% exact, 90 tot 50% redelijk nauwkeurig, 0% exacte plaats onbekend.
Een link naar één of meer fotoalbums.
Bourgogne Romane : geeft een korte omschrijving van het gebouw én bevat een aantal foto's.
Cees van Halderen : bevat alleen foto's, maar doorgaans wel meer dan EvB's album.
Soms wordt er gelinkt naar beide albums, soms naar één ervan.




3. Voorbeelden

Nodeloos te zeggen, dat dit slechts voorbeelden zijn; een druppel met een zwart oog in het midden of een punaise kan inmiddels gewijzigd zijn in een druppel zonder zwart oog in het midden.


Een "6"-sterren gebouw (71)
Een gebouw met een waardering van "6" uit 6 gebaseerd op EvB's schaal.






Een "2"-sterren gebouw (71)










Een gebouw met een waardering van "2" uit 6 gebaseerd op EvB's schaal.












Een "1 or 2"-sterren gebouw (71)




Een gebouw met een waardering van "1 or 2" uit 6 gebaseerd op EvB's schaal.
Het gaat hier om een gebouw waarvan noch EvB noch CvH foto's op internet hebben staan.













4. Gebouwen waar voldoende informatie van ontbreekt

Gebouw zonder waardering, geen foto's beschikbaar (71)
Een gebouw aangeduid met een rood vraagteken (zonder waardering) waarvan het zelfs niet zeker is of het überhaupt wel romaans is.
Het gaat hier om een gebouw waarvan noch EvB noch CvH foto's op internet hebben staan.





Gebouw zonder waardering, foto's beschikbaar (71)
Een gebouw aangeduid met een rode camera (zonder waardering) waarvan het zelfs niet zeker is of het überhaupt wel romaans is.
Het gaat hier om een gebouw waarvan in elk geval CvH foto's op internet heeft staan.







Mensen die over meer informatie beschikken wordt vriendelijk verzocht even via e-mail contact met mij op te nemen.


Niet romaans gebouw (71)
Een gebouw aangeduid met een rood uitroepteken (zonder waardering) waarvan het inmiddels zeker is dat het niet romaans is.
Het gaat hier om een gebouw waarvan alleen CvH foto's op internet heeft staan. Er is óf nog steeds een bepaalde link tussen dit gebouw en een (vaak inmiddels afgebroken) romaans gebouw, óf het gebouw is om andere redenen de moeite van het bekijken waard. Er zijn overigens maar heel weinig gebouwen die met een rood uitroepteken zijn aangeduid; op dit moment zijn het er slechts twee.


5. Overige departementen 

Aangrenzend departement
Tenslotte staan er op de kaart een aantal "snelheidsborden" aangegeven. De ingeschreven getallen zijn echter geen snelheden, maar het nummer van een departement. De borden met de nummers 21 (Côte-d'Or), 58 (Nièvre) en 89 (Yonne) bevatten een link naar de desbetreffende deelkaart (die bijna net zo volledig is als die van 71). Omdat de romaanse kerken in Bourgogne niet opeens ophouden bij de huidige grens van deze regio zijn ook de aan Bourgogne grenzende departementen (01, 03, 10, enz.) aangegeven met een bord. In de meeste van deze aangrenzende gebieden heeft van Boxtel een (arbitraire en beperkte) keuze gemaakt uit een aantal kerken die zich in een soort schil van pakweg 25 km rondom Bourgogne bevinden. N.B. : de deelkaartjes van de (grens)departementen 01, 03, 10, 18, 39, 42, 45, 52, 69 en 77 zijn dus onvolledig en geven alleen een indruk van de grensstreek met Bourgogne.


6. Conclusie

Het is nodeloos te zeggen dat deze kaart niet volledig is. Het is nagenoeg onbegonnen werk om twee afzonderlinge sites, d.w.z. deze kaart én van Boxtels (EvB's) site, volledig op elkaar afgestemd te houden. Als EvB bijvoorbeeld in een later stadium een fotopagina toevoegt aan zijn site, betekent dat niet automatisch dat deze kaart meteen wordt bijgewerkt.Overigens denk ik wel, dat hoe onvolledig deze kaart en EvB's site ook op elkaar zijn afgestemd, deze kaart van veel nut kan zijn voor degenen die in een bepaald gebied op zoek zijn naar romaanse kerken.
Commentaar is uiteraard van harte welkom!



dinsdag 7 mei 2013

Websites en kerken

Als ik een website vaker gebruik dan normaal, komt er steevast een dag waarop ik denk "zou het niet handiger zijn als....". Negen van de tien keer blijft het bij die gedachte, maar soms krijgt zoiets een staartje. Als ik wat gegevens zoek over romaanse kerken in Bourgogne, kom ik steeds vaker terecht op "Le site sur l'Art Roman en Bourgogne", een site waarop ongelofelijk veel informatie te vinden is over dit onderwerp.

Een deel van het overzicht op "Le site sur l'Art Roman en Bourgogne"

 En aangezien ik graag "nieuwe" dingen ontdek, heb ik daar veel op rond gesnuffeld. En ja, op een dag dacht ik "Zou het niet handiger zijn als er een kaart bij die site hoorde, waarop je snel kunt zien wat voor soort gebouwen er in een bepaald gebed te vinden zijn?". Een vraag aan de beheerder leerde dat hij dat ook wel handig zou vinden, maar dat hij er eigenlijk nooit aan toe was gekomen om zich daarin te verdiepen.
Dat betekende voor mij dus dat ik in mijn eigen database van kerken alle kerken van die site per gebied min of meer rangschikte, zodat ik die database op andere manieren kon sorteren. Een lijstje van kerken rond Montceau-les-Mines was op die manier heel snel te genereren.

Ingezoomd op het gebied van Cluny (Google Map satellite view)

Op een dag liep mijn betere helft echter tegen een optie van Google Maps aan. Een interactieve kaart maken was weliswaar veel werk, maar op zich niet erg moeilijk. En na een aantal dagen fors doorbuffelen beschik ik nu over een digitale kaart van "alle" romaanse kerken in Saône-et-Loire, waarbij in één oogopslag is te zien welke kerken zich in een bepaald gebied bevinden, en hoe de classering van deze kerken is (qua architecturaal belang). In een volgende blog volgt een korte uitleg over hoe de kaart is te gebruiken.
En de rest van Bougondië? Dat laat ik graag aan een andere fanaat over!

zaterdag 4 mei 2013

Een transformatie : van kapel naar kerk

Voor de zoveelste keer op weg naar een kerk in Saint-Maurice-de-Satonnay voor een wandschildering in de (niet romaanse) Saint-Denis daar kwamen we door het gehucht Satonnay.
Er rust geen zegen op deze tocht, want elke keer als we er aankomen zit de betreffende kerk op slot.

Notre Dame in Satonnay
Maar goed, in Satonnay ligt wel een romaans kerkje, volgens diverse websites in privébezit en dus niet te bezoeken. De onvolprezen lijst op Le site sur l'Art Roman en Bourgogne geeft aan dat het om een kapel gaat. En aangezien ik maar één foto had van die kapel, stopten we even om wat rond te neuzen. Het hek dat toegang gaf tot de ruimte rond de kerk zat inderdaad op slot, dus even binnen kijken was onmogelijk. Echter op de buitenkant van de kapel was een bordje bevestigd met wat informatie.
En daaruit bleek het volgende:
Het eerste wat opviel was dat het ging om de kerk van Satonnay, niet om een kapel. De kerk werd gebouwd in de tiende eeuw, en onderging door de eeuwen heen een aantal aanpassingen. Hij was aanvankelijk gewijd aan Saint-Victor, later aan Saint-Maurice. Er waren regelmatig verschijningen geweest van de maagd Maria, tussen 1978 en 1999, reden waarom de kerk nu "Notre Dame de Satonnay, Koningin der Armen" heet.

De "bijsluiter" van de kerk in Satonnay
En als laatste interessante medeling viel te lezen dat deze kerk niet onder het bisdom Autun viel, maar onafhankelijke geestelijken had die zich hielden aan de tradities van vóór het tweede Vatcaans concilie. Deze kerk volgt de latijnse liturgie volgens Saint-Pie-V (Paus Pius V, 1504-1572).
Indachtig de titel van één van de boeken van John Grisham kunnen we hier dus spreken van een "Run-away church".
En ik maar denken dat alleen de protestanten verdeeld waren in verschillende kampen...

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Kerk Notre-Dame (oorspronkelijk Saint-Victor, vervolgens Saint-Maurice) in Satonnay (Saint-Maurice-de-Satonnay), 10de eeuw, 0*

Voor onze eigen website klik hier.

zaterdag 20 april 2013

Een dakloze

Een tijdje terug las ik in ons plaatselijke leugenaartje dat er een oude, vervallen kapel was in Verchizeuil, een gehucht bij Verzé, die in zo slechte staat verkeerde dat de plaatselijke pompiers hadden besloten het dak af te dekken met grote zeilen, teneinde het inwendige te beschermen tegen de elementen.

De Chapelle Saint-Criat in Verchizeuil
Nou had ik noch ooit van die kapel gehoord, noch van het gehucht. Maar op een dag, op zoek naar iets héél anders, kwamen we door Verchizeuil en herinnerde ik me iets over een oude kapel. We waren het dorp nog niet in of we zagen al een bordje met "Chapelle Saint-Criat" dat rechtsaf wees, een bospad op. We sloegen af en eindigden op een modderig pad, dat af en toe vrij steil omhoog en weer omlaag ging, en we besloten dat pad zo goed en zo kwaad als het ging te volgen. Nadat we letterlijk bijna een kilometer door hadden gemodderd stonden we met de auto aan de voet van een vrij steile heuvel. We lieten de auto voor wat die was, en wandelden het laatste stukje naar boven. Op het kaartje is goed te zien waar de kapel ligt.

Absis van de Chapelle Saint-Criat in Verchizeuil
Vanaf Verchizeuil loopt er een pad langs de bosrand naar het zuid-westen. Nadat het pad de velden ingaat, maakt het een duidelijke bocht naar rechts; aan het eind van die bocht ligt, ook rechts, een klein wit vlekje. Inzoomen laat goed de omtrekken van een gebouwtje zien. Terwijl ik dit schrijf zit er, en dat is goed te zien op de satellietfoto, geen dak op de kapel. De foto dateert dus van een tijdje voor de actie van de pompiers. Als in de settings van Google maps "labels" staat aangevinkt, is de naam van de kapel ook op de kaart te zien.

Over de kapel zelf valt weinig te vertellen. Men is begonnen met dakspanten aan te brengen, maar waarschijnlijk is nu het wachten op een nieuwe zak met subsidiegeld om dakpannen te kunnen kopen.

De kapel dateert waarschijnlijk uit de elfde eeuw en was oorspronkelijk opgedragen aan Saint-Martin. De wat vreemde naam is mogelijk een verbastering van de naam die de kapel vervolgens kreeg, Saint-Christ. De kapel schijnt ooit een bedevaartsoord te zijn geweest voor moeders met kinderen die aan rachitis (Engelse ziekte) leden. De remedie was wat steen af te schrapen van het altaar en dat door hun pap te roeren. De moeders en de kinderen beklaagden zich luidkeels (crier in het Frans, met als tegenwoordig deelwoord criant) over de pijn, en de naam van de kerk veranderde geleidelijk van Saint-Christ in Saint-Criat. En behalve dit verhaal valt er verder bitter weinig te vertellen over deze fraai gelegen, maar erg vervallen kapel...

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Voormalige kapel Saint-Criat in Verchizeuil (Verzé), 11de eeuw, 1*

Voor onze eigen website klik hier.

Interieur van de Chapelle Saint-Criat in Verchizeuil

zaterdag 6 april 2013

Zoekt en gij zult vinden?

Wij hebben een klant in Donzy-le-National, en in dit dorp staat ook een romaanse kerk.

Het kerkje van Donzy-le-National
In eerste instantie (van buiten af) leek die weinig interessants te bieden te hebben, maar bij nadere beschouwing bleek de kerk een interessante absis te hebben.
Volgens mijn virtuele reisgids Le site sur l'Art Roman en Bourgogne bleek er nog een kerk, of althans resten daarvan te vinden te zijn in het gehucht Ciergues, dat onder Donzy valt. Op een dag, op weg naar huis vanaf Donzy, bleek dat we elke keer als we terug kwamen van onze klant we door Ciergues reden, maar gewoon nooit het naambordje hadden gezien.


Ciergues vanuit de lucht
Kort daarna hielden we beide ogen goed open, er was weinig verkeer op de D41 en we konden dus rustig de 3 klusters met huizen die samen Ciergues vormen, bekijken. Nodeloos te zeggen dat we niets vonden.
Onze vraagbaak kwam met het volgende antwoord : "Het gaat om een voormalige kerk, nu privé en in gebruik als cellier (kelder/opslagplaats). Locatie weet ik niet, dus ik kan je niet echt goed aangeven waar je zou moeten zijn."
Nou, daar schiet je ook niet echt veel mee op.

Foto 1 : eerste boerderij in Ciergues
De volgende keer dat we weer door Ciergues reden, stopten we bij elk kluster, en keken zo goed mogelijk rond, zonder resultaat overigens. Bij het laatste kluster parkeerden we in een zijpad, en daar was zowaar iemand bezig. We vroegen hem of hij iets van een kerk of resten daarvan wist, en hij verwees ons naar de boerderij aan de andere kant van de weg. Weliswaar konden we niet het terrein op, maar ik kon wel wat foto's van het huis en de bijgebouwen schieten. Toen ik terug naar de auto wilde lopen, kwam er uit een ander huis een man te voorschijn die wilde weten wat ik aan het doen was. Dat soort sociale controle kom je (gelukkig) nog vaak tegen in deze streek. Nadat ik uitgelegd had wat we hier zochten, vertelde hij dat we bij het verkeerde huis zochten.

Foto 5 : tweede boerderij in Ciergues
Hij wist van een oude kerk, tegenwoordig in gebruik als schuur in het middelste kluster van Ciergues. Het was niet bij het eerste, maar bij het volgende huis, en het lag aan de linkerkant van de weg. De kerk was tijdens de Franse revolutie genaast en verkocht aan een boer, en sinds die tijd was het in gebruik als schuur. Dat verhaal klonk plausibel en betrouwbaar, en dus reden we naar het volgende kluster huizen.
En ja, net zichtbaar vanaf de weg, lag een gebouwtje dat leek op een boerenschuur, en dat mogelijk een oud kerkje geweest had kunnen zijn.
Consultatie met onze romaanse guru leverde het volgende op:
"Ik heb je foto’s goed bekeken maar kan geen conclusie trekken. Er zijn nergens duidelijke gelijkenissen met een romaanse kerk te vinden. Het muurwerk op foto 5 (rechtergebouw) doet me er een klein beetje aan denken. Dat geldt evenzo voor foto 8 (rechtergedeelte). De steunberen zijn niet romaans maar zouden wel aan een kerk kunnen doen denken. Op foto 1 zie ik boven de grote poort ook een soort kopje waarvoor dit ook geldt. Het zou dus heel goed kunnen dat 1 van deze 2 gebouwen de voormalige kerk is, maar ik kan de keuze niet maken." Een foto van dit kopje staat helemaal onderaan deze blog.

Foto 8 : schuur bij tweede boerderij in Ciergues
Deze speurtocht leverde dus uiteindelijk niets concreets op, maar leerde ons iets wat we uiteraard al lang wisten: ga niet af op de eerste de beste die iets denkt te weten, maar probeer altijd nog een tweede en indien mogelijk een derde bron te raadplegen. Waarvan acte!

Voor een aantal foto's van de kerk van Donzy-le-National, klik hier.

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Kerk Sainte-Marie-Madeleine in Donzy-le-National, 12de eeuw, 3*
Voormalige kerk (schuur) Saint-? in Ciergues (Donzy-le-National), ?de eeuw, 2*

Voor onze eigen website klik hier.

Het kopje boven de grote poort (1812)

zaterdag 23 maart 2013

Profetische woorden

In de vorige blog klaagde ik erover dat we een paar kapitelen, die ingemetseld waren in de muur van een boerderij in Cluny niet hadden kunnen vinden. Ik sloot de betreffende blog af met de min of meer profetische woorden "het zou me niet verbazen als de muren inmiddels zijn afgebroken en de kapitelen een plaatsje hebben gevonden in een museum".

Het gezochte muurtje met toegangshek
Een pitbull laat nooit los, en dat gaat ook een beeje op voor mij als het gaat om schijnbaar hopeloze zoekacties.
Ik had niet veel aanknopingspunten. Het ging om de muur die toegang gaf tot de cour van de boerderij "Ferme Sainte-Odile", die in de buurt lag van de "Porte Sainte-Odile". Alle informatie kwam van drie verschillende, maar wel aan elkaar geliëerde websites. Eén van die websites gaf zelfs een mogelijke locatie van de boerderij, maar de site vermeldde zelf dat die informatie waarschijnlijk zéér onbetrouwbaar was. De spelling was dat ook, aangezien Saint-Odile een man was.
Nu is Cluny een klein stadje, en we komen regelmatig BC-ers tegen, zoals de burgemeester van Cluny, de plaatselijke schrijver die boeken over Cluny publiceert, mensen die regelmatig rondleidingen verzorgen of lezingen geven over met name de geschiedenis van Cluny. Ik heb al eerder zo'n BC-er aangeschoten met een brandende vraag waar ik geen antwoord op kon vinden.

Google Earth van het St-Odile gedeelte van Cluny
En opeens kreeg ik de ingeving om niet te wachten tot we één van de locale experts ergens in Cluny tegen het lijf zouden lopen, maar om te kijken of we ergens een e-mail adres konden vinden. Eén van die mensen, Jean-Luc Maréchal, woont in een historisch pand, waar we een keer tijdens een rondleiding waren geweest, en daar hadden we een foldertje over zijn huis aangeschaft dat ik zuinig bewaard had. En ja, daar stond zijn e-mail adres op.
Een e-mailtje met onze vraag en welke informatie we al hadden was snel geschreven, en daarna was het wachten op zijn antwoord.

Was dit het gezochte hek?
Toen we na het versturen van de mail en het doen van wat boodschappen terug kwamen hadden we antwoord, weliswaar niet van Maréchal zelf, maar van een expert op het gebied van romaanse architectuur in Cluny, Jean-Denis Salvèque. Zijn woorden waren, vrij vertaald :

"De boerderij Saint-Odile ligt ca. 100 m ten zuiden van de kapel Saint-Odile. De kapitelen zijn echter in de vijftiger jaren verwijderd en jarenlang tentoongesteld in één van de abdijgebouwen; in 2010 zijn ze in opslag gegaan.".

Deze opgave was duidelijker dan de voorgaande: de Porte Saint-Odile ligt niet ver van de kapel, en met deze gegevens was het vrij eenvoudig om via Google Earth de plaats van de boerderij te bepalen.

Of was het dit hek?
En opnieuw togen we naar Cluny, in de hoop dan toch in elk geval de oude muur te kunnen vinden. Bij de boerderij aangekomen vonden we aan één kant drie verschillende poorten, allemaal met stenen posten, en allemaal aansluitend aan heggen.
Maar de boerderij had twee toegangswegen, alleen de tweede was versperd door een gesloten hek. Toen ik daarvandaan toch nog een foto wilde maken van de ver weg gelegen boerderij, kwamen de eigenaars van het buurhuis net aanwandelen. Nadat we ze hadden uitgelegd dat we iets zochten dat niet meer bestond, keken ze even vreemd op, maar al snel zat de man op zijn praatstoel en kwam los met allerlei bijzonderheden over de boerderij. Van de kapitelen wist hij niets af, maar hij wist wel te vertellen, dat de oorspronkelijke boerderij rond 1800 was gebouwd met stenen die gekocht waren tijdens de verkoop van de stenen van Cluny III.

Dit leek er eigenlijk meer op...
En aangezien ze recht op overpad hadden op het pad dat naar de boerderij liep, maakten ze het hek voor ons open en konden we in elk geval de toegang tot de boerderij bekijken. De afmetingen van de poort klopten op het eerste gezicht aardig met die van de oude zwartwit foto die we hadden, dus dachten we dat hiermee de kous af was, en dat we gevonden hadden wat we zochten.
Tot ... we thuis de foto's rustig konden vergelijken. Het hek waarvan we dachten dat 't "het" hek was, had een open achtergrond. Op de zwart-wit foto was duidelijk een dak te zien, met iets lager een afdak en rechts daarvan een dak van een uitbouw. Op één van de foto's van een hek aan de andere kant van de boerderij was echter wel een dak te zien, met daaronder een afdak. Vergelijking van de twee foto's leidde tot de volgende conclusie:

Uiteindelijk bleek dit "HET" hek te zijn!
Het oorspronkelijke hek en de muur waren nadat de kapitelen verwijderd waren afgebroken en vervangen door een hoge heg, nieuwe natuurstenen deurposten en een toegangshek. Het gebouw erachter was nog steeds in takt, evenals het afdak. Waarschijnlijk was het naastgelegen uitbouwtje inmiddels ook afgebroken.
Ik zat er acheraf gezien dus niet zo erg ver naast met mijn opmerking aan het eind van de vorige blog!

Voor onze eigen website klik hier.

zaterdag 9 maart 2013

Op zoek, maar waarnaar?

Cluny is niet alleen bekend om zijn abdij, of althans om wat daarvan over is. De collectie huizen uit de romaanse periode is zo niet de grootste, dan toch wel één van de grootste in Frankrijk.
De oude huizen in Cluny hadden op de eerste verdieping een soort gang langs de straat lopen, waarbij een rijkbewerkte raampartij uitzicht gaf op die straat.

4 Rue Joséphine Desbois

Van die zogenaamde claire-voies zijn er nog een aantal over, zowel in gevels als in musea. Een fraai ovezicht is te vinden op deze webpagina. Op weer een andere website is een kaartje te vinden met de locatie van de romaanse, gotische en gemengd romaans-gotische huizen in Cluny, en tenslotte is er nog een monumentenlijst van ingeschreven monumenten.
Op die laatste lijst stond een aantal zaken die ik niet kende, en de plattegrond gaf een aantal panden aan waar voorzover ik me herinnerde niets spectaculairs aan te bekennen was.
Aangezien we regelmatig (minimaal elke dinsdag en zaterdag) in het centrum van Cluny komen leek het geen gek idee om voor of na de lunch, net hoe het uitkwam, met de plattegrond in de hand de romaanse huizen op te sporen, en de zaken die we niet kenden van de monumentenlijst te vinden. Eén van de aardigste vondsten bleek een stukje claire-voie te zijn dat hoorde bij Rue de la Chanaise no's 1 en 3, een pand dat regelmatig opduikt in literatuur over romaanse huizen.

Hoek Rue Saint Mayeul en Rue de la Chanaise

Alleen in de Rue de la Chanaise no. 1 (no. 3 was onvindbaar) bleek niets te vinden te zijn van wat romaanse overblijfselen. Op zoek naar iets heel anders naderden we op een dag de Rue de la Chanaise vanaf de andere kant, de Rue Saint-Mayeul. En op die hoek vonden we wel degelijk iets dat bij het pand Rue de la Chanaise no. 1 had gehoord!
Onze tochten zijn inmiddels afgerond, en we hebben nu een heel aardig overzicht van wat Cluny aan romaans (en ook aan andere bouwstijlen) te bieden heeft. Uiteraard was niet alles even succesvol. Aan veel van de panden was aan de buitenkant niets meer te zien wat op romaanse architectuur wees; waarschijnlijk waren alleen wat binnenmuren nog romaans. Op de plaats waar ooit een romaans huis had gestaan (7 Petite Rue Lamartine) stond nu een .... openbaar toilet!


Een onvervalst romaans toilet!

Er bleef nog één ding over: mijn voornaamste contact op het gebied van romaanse architectuur wist van een oude boerderij in de buurt van de porte Saint-Odile. Boven op de muur naar de cour zouden een paar kapitelen afkomstig van Cluny III zijn ingemetseld. Hij kon zelfs een (zwart-wit) foto ophoesten, zodat ik wist waarnaar ik moest zoeken. Op een dag togen we dus naar de Porte Saint-Odile, maar hoe we ook zochten, de muur met de kapitelen bleef onvindbaar. Wel staat vlakbij de poort de nieuwbouw van twee scholen; het zou me niet verbazen als de muren inmiddels zijn afgebroken en de kapitelen een plaatsje hebben gevonden in een museum....

Onderstaande foto is van deze webpagina geplukt.

Voor wat hoogtepunten uit de romaanse periode in Cluny klik hier.

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Maisons romanes in Cluny, 12de eeuw, 4*

Voor onze eigen website klik hier.



Ferme Saint-Odile

zaterdag 2 maart 2013

De sleutel tot het raadsel

Als vervolg op een vorige blog over hetzelfde onderwerp kwamen we er via onze connecties binnen het Office de Tourisme al vrij snel achter wie de sleutel had van de kapel of kerk op het kerkhof van Saint-Gengoux. Dat bleek Monsier Gérard Mignot te zijn, een plaatselijke amateur historicus, die rondleidingen door het stadje organiseert en een paar publicaties over de geschiedenis van Saint-Gengoux op zijn naam heeft staan.

Het altaar

Toen we hem opbelden was een afspraak zó gemaakt, en een paar dagen later pikten we Gérard op bij het OT en reden we naar het kerkhof. Toen we eenmaal binnen stonden viel het geheel een beetje tegen. Er lagen twee grafstenen, waarvan één een opschrift had in waarschijnlijk gotisch schrift, er stond een oud altaar, en aan het muurwerk was verder nauwelijks iets te zien. Gérard had er zijn twijfels over of dit inderdaad de "oerkerk" van Saint-Gengoux is. Hij is zelf van mening dat het een kerk was die buiten de poorten van de stad lag, en mogelijk hoorde bij een leprozenkolonie. De oorspronkelijke kerk zou veel dichterbij de "nieuwe" kerk hebben gelegen. Alweer volgens Mignot was de kerk oorspronkelijk gewijd aan Sainte-Madeleine of Sainte-Magdalène, die volgens hem van bijzonder belang was voor lepralijders. Het restant van de kerk zou de eindkapel van de Heilige Maagd zijn, terwijl één van de transeptkapellen (beiden gesloopt) gewijd was aan Saint-Joseph.

Doopvont in het stadhuis van Saint-Gengoux

De kerk is afgebroken in 1806 en de stenen werden verdeeld onder de Jouvenceaux (zo heten de inwoners van Saint-Gengoux). Als tegenprestatie moesten die dan wel de westzijde van de kerk afsluiten met een muur en een vensteropening aanbrengen in de zuidwand. Het altaar werd van het koor naar de kapel verplaatst, en het doopvont heeft een plaatsje gevonden als bloembak in het stadhuis.
Eduard van Boxtel, die als een soort scheidsrechter fungeert in dit soort zaken, vond het hele verhaal in combinatie met de foto's blijkbaar dermate verontrustend, dat hij de kerk van zijn lijst van romaanse kerken in Saône-et-Loire heeft verwijderd. Wij hebben in elk geval weer wat opgestoken over de geschiedenis van deze boeiende streek!

Voor alle foto’s, klik hier.

Praktische informatie (met dank aan Eduard van Boxtel) :
Voormalige kerk of kapel Saint-Gengoul in Saint-Gengoux-le-National, 10de eeuw(?), 0*
Zoals uit het bovenstaande moge blijken, is deze informatie mogelijk achterhaald.

Voor onze eigen website klik hier.