zaterdag 19 juli 2014

Een privékapel op privéterrein

Een tijd geleden waren we al eens langs het kerkje in Nancelle gereden, een gehucht in de buurt van Mâcon.

Saint-Martin - Nancelle
Het kerkje of de kapel staat op privéterrein en is dan ook in privéhanden. Een groot bord aan het hek “Pas op voor de hond” belette ons om toch maar even door te lopen. Onlangs hoorde ik van van Boxtel dat hij contact had gehad met de eigenaar van de kapel, en dat hij uitgenodigd was om daar eens te komen kijken.
En aangezien hij niet direct naast de deur woont, had hij aan de eigenaar gemaild dat hij weliswaar dit jaar niet meer langs kon gaan, maar dat hij iemand kende die wél in de buurt woonde en ook geïnteresseerd was. We kregen het telefoonnummer, belden op, en konden dezelfde middag nog langs komen.

De koepel op trompen
De eigenaar en zijn vrouw bleken een heel vriendelijk stel te zijn; we mochten naar hartenlust fotograferen, kregen een uitstekende rondleiding waarbij de geschiedenis van de kerk de revue passeerde en ons werd verteld dat we de foto’s en het informatieblad dat hij had geprepareerd en dat we meekregen naar eigen goeddunken konden gebruiken. Vandaar dit fotoalbum! Verder konden we altijd contact met hem konden opnemen, mochten we nog iets willen weten.

Interieur Saint-Martin - Nancelle
Het was natuurlijk erg handig om een uitnodiging voor een bezoek te hebben, maar degenen die in de buurt zijn en graag de kerk willen zien zou ik aanraden om gewoon op de bel bij het hek te drukken; de eigenaar leek méér dan bereid zijn rondleiding ook voor anderen te doen.

Detail van de klokkentoren
De Mâconnais, niet ver van La Tuilerie de Chazelle, is bijzonder rijk aan fraaie romaanse kerken.

zaterdag 5 juli 2014

Slechts één ster!!!

Bij het oprollen van de laatste nog niet bekeken romaanse kerken in 71 had ik geen hooggespannen verwachtingen meer.

Het koor gezien vanuit het schip
Vaak krijg ik van van Boxtel een berichtje terug dat hij na bestudering van de foto's van een kerk niets of weinig bijzonders ontdekt; een enkele keer wordt zo'n kerk achteraf gewaardeerd met één of twee sterren, maar daar blijft het dan ook wel bij. Inmiddels zou ik daar zelf ook wel een oog voor ontwikkeld moeten hebben, maar….
Saint-Léger-sous-Beuvray was zo'n kerk. Daar aangekomen zag ik een bordje aan de wand waarop stond dat de kerk gebouwd was tussen 1856 en 1858, en dat op deze plaats al vier eerdere religieuze gebouwen hadden gestaan : een heidense tempel, een 7de eeuwse, een 12de eeuwse romaanse en een 16de eeuwse kerk.

Het koor
Dat klonk niet erg veelbelovend. Volgens de doorgaans betrouwbare foldertjes van Pastourisme, waarvan ik er een in de kerk vond, was een deel van het koor nog romaans, en verderop in hetzelfde pamflet stond zelfs dat de kerk een romaans koor had. Toen we dan ook binnen kwamen, en daar een fraai verlichte apsis vonden met een mooi bewerkt kruis (1852) in het midden leek dit toch nog een goede vondst te zijn. het enige vreemde aan de apsis waren, althans wat mij betreft, de arcades die op de muur waren aangebracht. Ik heb inmiddels al heel wat van die figuratieve bogen gezien, maar deze vormen waren geheel nieuw voor mij. Het geheel deed me, om wat voor reden dan ook, aan Britse romaanse kerken (Norman churches) denken. Maar goed, als Pastourisme zegt dat iets romaans is, is het ook romaans, en dus begon ik aan een uitgebreide fotosessie.

Arcatures
Elk kapiteel in het koor, de arcades, details, enz. werden op de gevoelige plaat vast gelegd. Ook liep ik in het koor nog tegen een pilastre cannelé (pilaster met schaduwgroeven) aan, en hoewel die volgens Pastourisme "gemodelleerd was naar die in de kathedraal van Autun" en "dus" ook best neoromaans had kunnen zijn, leek die mij oud genoeg voor een foto.
Nadat ik de foto's door had gestuurd aan "Le Site sur l'Art Roman en Bourgogne" kreeg ik al snel uitsluitsel. De kerk was hooguit één miezerige ster waard, en wel vanwege de paar pilastres cannelés die nog over waren van de oude romaanse kerk. Waaruit maar weer blijkt dat schijn kan bedriegen, zeker als je niet op veel kennis van het onderwerp kunt bogen….

Romaanse pilaster
Ontegenzeglijk complete romaanse kerken zijn er, te kust en te keur, overigens te vinden op een steenworp afstand van La Tuilerie de Chazelle.

zaterdag 14 juni 2014

Geschiedelis en statistiek

Zoals al eerder gemeld heeft deze blog sterke banden met de "Le Site sur l'Art Romane en Bourgogne".

Het begon met Chazelle
Hoewel al wel geïnteresseerd in romaanse architectuur, en in het bezit zijnde van een niet onaanzienlijk aantal foto's van romaanse kerken in een groot aantal dorpen in het departement Sâone-et-Loire, begon de verzameling van foto's van kerken in dit gebied serieuze vormen aan te nemen toen ik me verder in bovengenoemde site ging verdiepen. De eerste grote stap was het maken van een interactieve kaart van het gebied, met "alle" romaanse kerken erop. De volgende was het inventariseren van de kerken op dezelfde manier in de drie overige Bourgondische departementen. Maar, omdat Sâone-et-Loire geen onbekend terrein voor mij was, bleef de nadruk zwaar op dit gebied rusten.

Cluny volgde al snel
Mijn eerste contact met de beheerder van bovengenoemde site, Eduard van Boxtel dateert van ruwweg augustus 2012, waarna ik begon met het overzenden van kerken die ik al eerder op de gevoelige plaat had vastgelegd.
Begin mei 2013 was mijn interactieve kaart een feit, en toen begon het interessant te worden de plaatsen waarvan noch van Boxtel, noch ik foto's bezat, met een bezoek te vereren. Uiteraard zaten er plaatsen bij waar ik nog nooit van gehoord had, maar als je dicht bij huis begint dan kun je al vrij snel een aantal plaatsen van de lijst afvoeren als "gedaan zijnde".
Inmiddels werk ik al weer bijna 2 jaar met van Boxtel samen, is het me gelukt om zowel zijn lijstje met 4 als dat met 3 sterren-kerken volledig van foto's te voorzien, en nu wordt het langzamerhand tijd om de balans op te maken.

Interactieve kaart 71
Sâone-et-Loire telt in totaal zo'n 456 romaanse kerken, kerkjes en gebouwen, waarvan voor een deel (33%) niet helemaal duidelijk is of er überhaupt nog romaanse resten te vinden valt. Van deze 456 kerken had ik, en heb ik in de loop van deze 2 jaar, er 391 bezocht. Dat is een score van 86%. Van die 391 kerken, waarvan van Boxtel foto's ontving, zijn er van 231 kerken o.a. mijn foto's op de site "Bourgogne Romane" geplaatst. Dat is 51% van het totaal, en 59% van de door mij gefotografeerde kerken. Deze getallen zijn niet helemaal realistisch, omdat van Boxtel niet voor elke 1- of 2-sterrenkerk een fotopagina aanmaakt. Het betekent wel, dat als ik van Boxtels verzameling zou kunnen en willen completeren, er nog 65 kerken bezocht zouden moeten worden.

Voormalige kerk / woonhuis in Confrançon
Daar zit dan overigens nog een flink addertje onder het gras. Van een klein aantal kerken uit de lijst is slechts bekend dat ze in een bepaald gehucht te vinden zijn, maar diezelfde kerken zouden opgenomen zijn in, of zelfs compleet verbouwd zijn tot woonhuis. Een aardig voorbeeld (en er zijn er meer!) is een onvindbare kapel in Laives of een kerkje in het gehucht Vincelles bij Nanton. Van geen van beide is nog een spoor te vinden, en je hebt een plaatselijke historicus nodig om uit te vinden of die resten überhaupt nog vindbaar zijn. De enkele sterveling die ik daar tegen kwam en er naar vroeg had in elk geval nog nooit van die zaken gehoord.

Voormalige kerk / woonhuis - Ciergues
Het komt erop neer dat er nog zo'n 50 kerken op mijn lijstje staan. Daarbij zit slechts 1 drie-sterrenkerk, 3 twee-sterrenkerken en 1 een-sterrenkerk. Dat zijn dus kerken waar van Boxtel wel informatie over heeft, maar ikzelf (nog) niet. De rest van de nog openstaande kerken vallen allemaal in de categorie "nog nader te bestuderen, voordat er een waardering aan kan worden gegeven". En dan zijn er nog een paar kerken die van binnen interessant zouden kunnen zijn, maar die bij een vorig bezoek gesloten waren. En dan is het een kwestie van langs gaan op een dag dat het stadhuis open is (soms slechts 4 uur per week!) om de sleutel te bevragen.

Chapelle Saint-Pierre? - Jalogny
Zo langzamerhand begint het net zich dus te sluiten rondom de "onbekende" kerken in het departement 71. En eens komt hopelijk de dag dat ik weer een e-mail van van Boxtel ontvang, met een soortgelijke inhoud als die van een iets oudere e-mail, zie citaat:
" Hoi Cees,
Een feestelijk moment : alle 3-sterren kerken van S&L hebben nu een pagina op mijn site! Daar ben ik erg trots op en wil ik je nog een keer speciaal voor bedanken, want dankzij jouw enorme bijdrage is dit veel sneller gerealiseerd dan ik voor mogelijk had gehouden. "
En dat is toch een leuke opsteker, waar of niet?

Chapelle en bron Saint-Nizier? - Jalogny
Een uitstekende uitvalsbasis voor romaanse kerken in 71 : La Tuilerie de Chazelle.

zaterdag 17 mei 2014

Op de juiste tijd op de juiste plaats

Een tijdje terug kreeg ik een e-mail binnen van een dame van het Office de Tourisme van Buxy met de vraag of ze een paar van mijn foto’s van de romaanse kerk van Saint-Martin-du-Tartre mocht gebruiken voor een gidsje van romaanse kerken inde ccScc (samenwerkingsverband van een aantal gemeenten in de Zuid-Chalonnais).

ccScc
Ze was op zoek geweest naar foto’s op het internet en was zodoende via de site “Bourgogne Romane” op enkele van mijn foto's gestoten. Het boekje was een initiatief van de ccScc, nog niet eerder gepubliceerd, en zou de 19 romaanse kerken in het gebied inventariseren. De betreffende dame coördineerde de zaak, de begeleidende teksten werden samengesteld door een groep (Pastourisme) gespecialiseerd in de kerken van het diocees Autun, en de afdeling Chalon van een Franse club van foto-amateurs zou het fotomateriaal leveren; kortom, waar hadden ze in ’s hemelsnaam mijn foto’s van die kerk voor nodig? Zo’n goeie fotograaf ben ik nou ook weer niet!

2012 Saint-Martin-de-Tartre
Het antwoord was zowel logisch als simpel. Ik bezocht die kerk voor het eerst in oktober 2012, op een mistige dag. De kerk was toen gewoon open (dat is lang niet bij alle kerken in de buurt het geval), en ik kon dus naar hartenlust wat plaatjes van het interieur schieten. Ik bezoek in de loop van de tijd nogal wat kerken, en onthoud niet altijd of een bepaalde kerk open of dicht was geweest bij een vorige gelegenheid. Toen we dan ook in mei 2013 opnieuw in de buurt van de kerk waren, en het weer helder was, besloot ik wat nieuwe buitenfoto’s te maken. Ook stond de deur open, en voor de zekerheid ging ik toch nog even naar binnen, niet zeker wetende of ik die kerk ook al van binnen had gezien. Dat was weliswaar wel het geval, maar dit keer stonden koor en kruising in de steigers, en een aantal interessante zaken waren door de werkzaamheden aan het oog onttrokken.

2013/14 Saint-Martin-de-Tartre
Begin 2014, toen de fotoclub op pad was om de 19 kerken op de gevoelige plaat vast te leggen, waren de werkzaamheden nog steeds aan de gang, en konden ze dus geen goede interieur foto’s van deze kerk maken. En zo kwam ik dus opeens als reddende engel te voorschijn. De dame vroeg, en kreeg mijn toestemming om mijn foto’s te gebruiken, en in maart werd ik uitgenodigd voor de opening van een fototentoonstelling over de 19 kerken in het Office de Tourisme van Buxy, waar tevens het boekje gepresenteerd zou worden.

Speeches, speeches, speeches, speeches....
Een opening van een tentoonstelling in dit deel van Frankrijk gaat meestal gepaard met een aantal oeverloze toespraakjes, waarin uitgebreid dank wordt gezegd aan alle medewerkers, hun vrouwen, kinderen, dienstbodes, buren en huisdieren. Dat is even doorbijten, maar na een half uur, als je aandacht inmiddels volledig is afgedwaald, kregen alle aanwezigen een exemplaar van het boekje uitgereikt, en was het tijd voor het gebruikelijke glaasje Crémant de Bourgogne en bijbehorende hapjes.

Guide touristique
Het boekje ligt inmiddels te koop bij gemeentehuizen en Offices de Tourisme in de streek voor het luttele bedrag van 5 €. En aangezien ik geen commissie krijg van deze geweldige som gelds, kan ik zonder gewetensproblemen dit bijzonder fraai uitgevoerde boekje van 48 pagina’s warm aanbevelen. Het bevat inderdaad een schat aan informatie, waar anders niet of nauwelijks aan is te komen.


De betreffende 19 kerken liggen op slechts korte afstand van La Tuilerie de Chazelle.

zaterdag 3 mei 2014

Uiteindelijk toch opgegeven (Kom, Kees, 't is maar tijdelijk)

Een van de zaken waar ik lang naar op zoek ben geweest, maar die ik nooit heb kunnen vinden, is de Chapelle Saint-Nizier bij Jalogny.
De enige aanwijzing die ik kreeg via “Le site sur l'Art Roman en Bourgogne” was dat het om de resten van een kapel zou gaan in de buurt van een bron die genoemd was naar Saint-Nizier. Nu is Jalogny niet zo erg groot, dus….

Ergens in dit gebied...
De kerk van Jalogny hadden we in het verleden al gevonden, zonder enige moeite. Een kapel Saint-Pierre op een gelijknamige heuvel lag al wat moeilijker. De heuvel was vrij eenvoudig te vinden, maar van de kapelresten: geen spoor. Die kunnen uiteraard wel verborgen liggen in wat bosschages op de heuvel, of in iemands achtertuin, of onder een nieuw gebouwd huis.
In het dorp vonden we weliswaar een bron, maar die heette Fontaine des Chèvres. Daarmee leek de kous af te zijn. Tot ik ontdekte, dat de Franse Geoportail site, het kleine broertje van Google Earth, niet alleen satelliet- en luchtfoto’s toonde, maar ook een groot scala aan kaarten in een grote diversiteit aan nauwkeurigheid in voorraad had. Eén van de opties bleek de IGN-kaart te zijn, die vergelijkbaar is met de Nederlandse stafkaart. Op die IGN-kaart lag, tussen Jalogny en het gehucht Vaux in, een stuk weiland waar de naam Saint-Nizier in stond.

Luchtfoto van ruwweg hetzelfde gebied
Toen we daar weer eens een keer in de buurt waren, kwamen we een boer op een tractor tegen die wist dat de bron aan de rand van het bos lag waar we vlak voor stonden, niet al te ver weg van waar we hem ontmoetten (zie de rode cirkel met no. 1 op de onderste IGN-kaart). We besloten in de aangegeven richting te rijden, in de richting van de rode cirkel met het cijfer 4 erbij, sloegen daar rechtsaf, en sloegen op de volgende kruising bij het getal 323 weer rechtsaf, het bos in. Onderweg was ons niets opgevallen, en vanwege de hoeveelheid regen die er was gevallen, was het niet goed mogelijk het bos in te gaan, en een tocht langs de bosrand leverde verder niets op (zie de rode ellips met het cijfer 2 erin).
Thuis gekomen bekeek ik de kaart opnieuw, en zag daar, aan de noordkant van de betreffende weg, een blauwe stippellijn lopen: water dus! Waar rook is, is vuur, en waar water loopt, is ergens een bron. Op een tocht met beter weer en drogere grond gingen we het bos in, en zochten we (tevergeefs) naar een bron aan de kant waar volgens de IGN-kaart water stroomde.

Cassini : Saint-Nizier ligt iets rechts van Vaux
Inmiddels was ik er achter gekomen, dat Geoportail ook de mogelijkheid bood om de Cassini kaarten te raadplegen, gemaakt door de 18de eeuwse Franse cartograaf César-François Cassini. Deze kaart toonde wel degelijk een kapel genaamd Saint-Nizier, die niet lag waar we dachten, maar aan een pad dat op de IGN-kaart aangeduid stond als een pad in gebruik bij de pelgrims naar Santiago de Compostella (zie de rode cirkel met no. 3 op de onderste IGN-kaart).
En opnieuw togen we richting Jalogny-Vaux, en opnieuw tevergeefs. En toch moest die vermaledijde kapel, of wat er nog van over is, ergens daar in de buurt liggen…

Grotere uitsnede uit IGN-kaart
Een laatste brainwave kreeg ik toen ik weer op de kaart keek. Niet gehinderd door een goed geheugen voor plaatsen waar ik ooit geweest ben zag ik, aan de bosrand (daar waar de rode cirkel met het cijfer 1 staat) een plek met wat gebouwen, waar best een bron of een ruïne bij zou kunnen zitten. Toen ik dat verheugd meldde aan mijn geleerde assistente zette die een domper op de feestvreugde met de mededeling dat het dáár allemaal ooit begonnen was. Toch, want je weet maar nooit, reden we terug naar die plek op de kaart. Nodeloos te zeggen dat daar inderdaad de boerderij lag waar we de boer voor het eerst ontmoet hadden. Maar.... op weg erheen, daar waar een rode cirkel met het cijfer 4 staat, had ik uit mijn ooghoek een cilindrisch gebouwtje gezien. En terugrijdend vonden we op die hoek inderdaad een afgedekt cilindrisch bouwsel, met een deurtje erin. Door de deur glurend bleek de put, want dat was het, weliswaar droog te staan, maar als "bewijs' dat het inderdaad een put was, stond er een emmer in. Waarmee ik officiëel de zoektocht naat Saint-Nizier voor gesloten verklaar.

De bron Saint-Nizier(?) - Jalogny
Voor de gasten van La Tuilerie de Chazelle die als eerste de kapel Saint-Pierre of nog beter, de juiste plaats van Saint-Nizier kunnen vinden, staat er een flesje wijn in de koelkast!

zaterdag 19 april 2014

Taalproblemen?

Toen ik bezig was met het opzetten van een interactieve kaart met romaanse kerken in Saône-et-Loire op basis van “Le site sur l'Art Roman en Bourgogne” was ik al eens aangelopen tegen Loisy, een dorpje in de Bresse, waar een romaans huis moest liggen.

Château - Loisy
Een kerk is nog wel te vinden m.b.v. diverse kaarten, maar een huis ergens in een dorp is andere koek. Het brein achter bovengenoemde site, van Boxtel, kwam met de mededeling, dat Loisy een beetje een moeilijk geval was: het ging om wat romaanse beeldjes uit de motte féodale, die in musea elders ondergebracht waren. De locatie van deze motte kon hij overigens wel redelijk goed opgeven; die bleek bij een kasteel in het dorp te liggen.
Niet gehinderd door al te veel talenkennis, nam ik aan dat een motte, analoog aan het Engelse “moat”, een slotgracht was. Dat paste ook mooi bij de opgegeven locatie. Een woordenboek had me wat beter op weg kunnen helpen, maar waarom zou je een woordenboek raadplegen als je het “antwoord” al kent?

"Slotgracht" - Loisy
Een paar dagen terug waren we weer eens op jacht in de Bresse en toen bezochten we ook Loisy. Midden in het dorp lag het château, en er vlakbij liep nog een sloot die met wat fantasie best een slotgracht had kunnen wezen. Het enige dat niet goed rijmde in dit verhaal was dat van Boxtel doorgaans, zo niet altijd, de oorspronkelijke plaats delict aangeeft. En beeldjes uit een slotgracht, die kunnen in principe overal vandaan zijn gekomen. Mijn brandende vraag werd dus : waar kwamen die beeldjes oorspronkelijk vandaan? Uit de slotkapel, of uit een oude kerk die daar had gestaan? Uit het antwoord bleek dat een motte féodale een mottekasteel of –burcht is. Een mottekasteel was gebouwd op een (vaak kunstmatige) heuvel. De burcht bij Leiden is er een voorbeeld van. De beeldjes kwamen dus uit de oorspronkelijke burcht, waar waarschijnlijk nauwelijks nog iets van over is op de heuvel na maar die min of meer lag daar waar de resten van het moderne kasteel nu staan.
Het volgende item op de lijst van uit te zoeken zaken is het vinden van de beeldjes in de musea van Romenay en Mâcon!

Resten van het kasteel - Loisy
Gasten van La Tuilerie de Chazelle kunnen in de Bresse gelukkig meer vinden dan niet meer bestaande gebouwen; op maandagochtend bijvoorbeeld heeft Louhans een heel gezellige grote markt, met o.a. pluimvee en kleinvee.

zaterdag 5 april 2014

Inbreken

Ooit wel eens voor een deur gestaan en dan merken dat je de sleutel vergeten bent?

De Emmaüsgangers - Saint-Julien in Laizy
Afhankelijk van de deur hoeft daar niet altijd de slotenmaker aan te pas te komen. Bij dubbele deuren, waarvan één deel vergrendeld wordt met een verticale pen die in een gat in de vloer dient te vallen, terwijl het tweede deel vervolgens met een sleutel afgesloten wordt, kun je geluk hebben. Soms (maar meestal niet!) is iemand vergeten de pen te laten zakken, en dan kun je door simpel wat harder tegen de beide deurdelen te duwen de schoot van de tweede deur uit het corresponderende gat in de sluitplaat van de eerste deur forceren.

Kapiteel - Saint-Julien in Laizy
Die wetenschap kwam goed van pas toen we de kerk van Laizy in de Morvan wilden bekijken. De deur zat weliswaar op slot, maar er zat in beide deuren genoeg beweging. Na wat wrikken en nog wat extra gedoseerd geweld knalde de schoot uit de uitsparing in de sluitplaat en kon ik naar binnen.
Nou is dat natuurlijk simpelweg inbraak, hoewel in dit geval niet met het oog op diefstal. Maar sommige kerken bevatten kostbaarheden, en het kan zijn dat er een alarm op de deur zit, of nog simpeler, een overbuurman of –vrouw kan de politie waarschuwen, en hoe leg je dan in het Frans uit dat de deur “per ongeluk” openging toen je er tegenaan leunde?

Kapiteel - Saint-Julien in Laizy
Het was dus zaak snel de foto’s te maken waar ik voor kwam, en hem daarna zo spoedig mogelijk te smeren. Ik kreeg de deur weliswaar niet meer volledig dicht, maar wel zover gesloten dat hij voor het oog dicht was.
Het interieur van de kerk bleek de moeite overigens meer dan waard. Ik ken in deze hoek inmiddels ook wel aardig wat romaanse kerken, maar deze spant duidelijk de kroon.
De moraal van dit verhaal? Probeer altijd even of er beweging in een deur zit. Het is niet de eerste keer dat één van ons dacht dat een deur op slot zat, terwijl hij gewoon bleek te klemmen.

Arcatures - Saint-Julien in Laizy
Voor een volledig serie van deze geslaagde inbraakpoging, klik hier.

Een dagtocht naar Autun vanaf La Tuilerie de Chazelle is niet volledig zonder de deur van de kerk in Laizy uitgeprobeerd te hebben!

zaterdag 22 maart 2014

Een aangename verrassing

Het gebeurt me niet vaak, maar toch…

Ging ik hier voor terug????? Nee....
 Ergens heen gaan om foto’s te maken, en thuisgekomen je herinneren dat je nog iets interessants had gezien, maar vergeten was dat op de foto te zetten. Lastiger wordt het als je die dag 4 fotosessies had gedaan, en niet meer precies wist waar de gemiste kans precies lag.
Na een kerkbezoek aan 4 plaatsen in de Brionnais herinnerde ik me dat ik buiten de kerk, op een grasveldje, wat steenresten had zien liggen die ik nog wat nader wilde bekijken. Dat vergat ik, en ik wist zelfs niet meer om welke kerk het ging. Bij een volgend bezoek aan de Brionnais waren we in de buurt van 3 van de 4 kerken, en die bleken het niet te zijn. Eliminatie leverde dus de gezochte kerk op: Saint-Laurent-en-Brionnais. Google Maps zouden me sneller geholpen hebben; daar lag namelijk de enige kerk met een grasveld ernaast!

Nou, zeker niet hiervoor!
 Een derde trip naar de Brionnais bracht uitkomst en twee verrassingen. een onplezierige verrassing was dat de steenresten buiten de kerk nauwelijks de moeite van een foto waard waren, maar de binnenkant van de kerk verraste ons aangenaam. De eerste keer dat we de kerk bezochten was er een koor bezig met een repetitie. Los van het feit dat het koor abominabel slecht zong, leek het me wel zo beleefd om de koorleden zoveel mogelijk uit de weg te blijven om ze niet verder te storen bij het halen van de juiste noot. Dat betekende foto’s zonder flits, een deel van het transept ontoegankelijk, en resulteerde in weinig interieurfoto’s, bovendien van matige kwaliteit.

Uitzonderlijk kapiteel
Deze tweede keer was er godzijdank geen koor aanwezig en had ik gelegenheid om rustig rond te kijken. En ik bleek bij het eerste bezoek een aantal interessante zaken gemist te hebben.
Niet alleen kan de kerk bogen op een fraaie collectie gebeeldhouwde kapitelen, maar ook een aantal kolomvoeten zijn fraai bewerkt, met o.a. slangen, konijnen en koningskoppen. Waaruit maar weer blijkt, dat het soms loont om nog eens terg te keren naar de plek van de misdaad!

Voor mijn album van Saint-Laurent, klik hier.

Kolomvoet met konijn
De Brionnais, en niet alleen Saint-Laurent, is meer dan de moeite van een dagtocht waard vanuit La Tuilerie de Chazelle.

zaterdag 8 maart 2014

Symfonie in Steen - Opus 1

Als je je wat meer gaat verdiepen in de romaanse architectuur, loop je af en toe tegen wat Latijnse termen aan. En aangezien ik geen opleiding in die richting heb gevolgd wordt Wikipedia al snel je steun en toeverlaat. Toen ik dan ook in het lexicon met termen uit de romaanse bouwkunst van Eduard van Boxtel de term “opus spicatum” voorgeschoteld kreeg, besloot ik op te zoeken wat Wikipedia daarover te melden had.

De Nederlandse Wikipedia verwijst naar een wijze van stenen leggen, een zgn. steenverband, en geeft als vertaling “visgraatmotief”.

De Engelse Wikipedia verwijst naar hetzelfde, en vertaalt het verband letterlijk als “spiked work”, d.w.z. als korenaarverband, met als gangbare term “herringbone pattern”, d.w.z. visgraatmotief.

Appareil en épi de blé - Fontenay
De Franse Wikipedia verwijst ook naar hetzelfde, en vertaalt het verband letterlijk als “appareil en épi de blé”, d.w.z. als korenaarverband. Als extra bijzonderheid geeft de Franse Wikipedia dat dit verband vaak verward wordt met “appareil en arête-de-poisson”, met visgraatverband dus! Die laatste definitie linkt door naar een Frans lemma met die naam, waarin vermeld werd dat dit verband eigenlijk “opus piscatum” heette. Ik dacht toen dat dat wel plausibel klonk, en vanwege dit stukje besloot ik mijn zoektocht van toen nog eens over te doen.

Dat leverde geen verrassingen op in het Nederlands en Engels. Wel in het Frans overigens. Dat lemma is het laatst bijgewerkt in januari 2014, en daar staat nu als laatste opmerking in dat het woord “opus piscatum” weliswaar in diverse publicaties voorkomt, maar dat het hier gaat om een tamelijk recent neologisme, waarbij opgemerkt wordt dat het bijvoeglijk naamwoord “piscatus” niet bestaat in het latijn.
Blijft overigens wel staan dat de Fransen een apart lemma wijden aan “appareil en arête-de-poisson”. Beide lemmata maken onderscheid tussen visgraatmotief (de graten komen bij elkaar en vormen een rechte lijn, net als bij een visgraat) en korenaarmotief (waarbij de “graten” een zigzaglijn vormen).

Appareil en arête-de-poisson - Château de Brancion


Dat was mijn eerste ontmoeting met “opera” (meervoud van “opus”) in de bouwkunde. De Franse Wikipedia geeft onder het hoofdje “appareil” een hele waslijst van diverse “opera” of metselverbanden in gebruik bij de Romeinen. En inderdaad, toen ik tijdens een vakantie in Rome de oude Romeinse havenstad Ostia Antica bezocht, werd op diverse informatiepanelen uitgelegd in wat voor bijzonder opus de diverse stukken muur waren uitgevoerd.

Daar vond ik diverse stukken muur die uitgevoerd waren in “opus quasi reticulatum”, op dat bord omschreven als een verband gevormd door kleine tufsteenblokken in de vorm van een piramide, opgelijnd onder 45 graden. Die verklaring op het bord zei me niet veel, maar het gerede product des te meer. Wikipedia geeft bij “opus reticulatum” stenen geplaatst in een visnetmotief, “quasi” wordt toegevoegd als de stenen nogal onregelmatig van vorm zijn. Het gaat dus om een ruitpatroon onder 45 graden.

Opus quasi reticulatum - Ostia Antica (I)
Ik dacht dat ik het met visgraat-, korenaar- en visnetmotieven wel zo’n beetje gehad had; het eerste vind je vrij vaak bij oude gebouwen in dit deel van de wereld, het tweede, als dat onderscheid tenminste echt bestaat, vindt je vaak in (sier)bestratingen, en de derde was ik buiten Rome nog nooit tegen gekomen. Wie schetst dus mijn verbazing, dat ik, op bezoek zijnde bij mijn broer in het Friese Bergum, in de kerkmuur daar een patroon zag dat verdacht veel leek op wat ik in Rome had gevonden. En die kerk was ook nog eens gebouwd van tufsteen! Nou is, zoals uit het bovenstaande mag blijken, bij Wikipedia enige voorzichtigheid geboden, en het zelfde geldt voor volksetymologische of cultuurhistorische “ontdekkingen”. Ik zou dus niet stellig durven te beweren dat de decoraties in de kerk in Bergum gebaseerd zijn op een romeins opus, maar mogelijk is het natuurlijk wel. Er zijn zoveel kruisbestuivingen geweest toen er kerken gebouwd werden vlak na de kerstening; denk aan de Lombardische bouwmeesters die hun stijl van bouwen overbrachten van Italië naar o.a. Frankrijk.

Links Opus spicatum, rechts Opus quasi reticulatum - Bergum (NL)

Die zouden best wel kennis van Romeinse architectuur gehad kunnen hebben, en of deze mensen (of hun leerlingen) niet nog verder noordelijk zouden zijn getrokken dan Frankrijk is ook niet uit te sluiten.
Ik ga overigens binnenkort wel het lemma “opus piscatum” uit mijn lexicon van romaanse architectuur maar eens een beetje aanpassen aan de laatste vondsten in Wikipedia.

Visgraatmotieven uit de romaanse en preromaanse periode zijn er genoeg te vinden binnen een straal van 20 km vanaf La Tuilerie de Chazelle.

zaterdag 22 februari 2014

Voormalige kerk, voormalig stadhuis, voormalige dorpskern


Toen ik met mijn interactieve kaart van romaanse kerken in Saône-et-Loire bezig was, rees er een vraagteken over Ozolles. Die stond op de website van Eduard van Boxtel vermeld, en ik had die kerk geprikt op wat logisch leek, namelijk de dorpskerk. Dat was volgens van Boxtel echter niet correct. Ik kreeg als steuntje in de rug terug dat het om een voormalige kerk ging, "naast mairie, lieudit St-Martin". Nou is Ozolles voor ons niet echt naast de deur, dus was het wachten op een tochtje voor een klant naar de Brionnais. Als we daar dan toch waren, konden we eens op zoek gaan naar die kerk.
Een tijdje terug was het zover.

Mairie - Ozolles
 Op het programma van die dag stonden het kerkje van Ozelles en een kapel in Pomey, een gehucht dat bij Ozolles hoort. De "nieuwe" kerk van Ozolles was snel gevonden, en die lag vlakbij de mairie. Om de mairie heen lag een braakliggend stuk grond, waar mogelijk ooit een kerk had gestaan. Navraag bij iemand die zich in de buurt van de kerk ophield leverde niets op: er was maar één kerk in Ozolles, en de oude stond volgens hem waarschijnlijk op dezelfde plek als de nieuwe maar was inmiddels waarschijnlijk gesloopt. De tocht naar Pomey verliep al niet veel beter. Pomey stond niet op de Michelinkaart, een bordje die kant op volgend kwamen we in en heel ander gehucht terecht, en van de kapel was geen spoor te bekennen. Zowel Ozolles als Pomey werden voorlopig even in de vriezer gezet.

Interieur moderne kerk - Ozolles
 Maar alles heeft zijn vervolg. Een tijdje later moesten we weer richting Brionnais, en dit keer gingen we beter voorbereid op pad. Ik had van van Boxtel nadere informatie ontvangen over de romaanse kerk in Ozolles. Het ging om een voormalige, tot woonhuis verbouwde kerk, waar alleen de facade nog aan een kerk deed denken. De kerk lag naast de voormalige mairie, in de voormalige dorpskern van Ozolles. Het ging om het gehucht of de buurtschap Saint-Martin, en de kerk maakte deel uit van een kluster van 3 gebouwen. Vanuit één van die gebouwen had men zicht op de facade.

Achterzijde voormalige kerk - St-Martin (Ozolles)
In zo'n geval geven zowel Google Maps als Geoportail.fr (onder het hoofdje IGN-kaarten) bruikbaarder informatie dan Michelin. Saint-Martin was snel gevonden, er was daar maar één kluster van 3 huizen, en de kapel van Pomey stond ook duidelijk aangegeven. Een screendumpje van de kaart met Saint-Martin en één van Pomey gaf voldoende aanknopingspunten om beide gebouwen te vinden.

Facade voormalige kerk - St-Martin (Ozolles)
De voormalige kerk van Ozolles
bleek nu eenvoudig te vinden. De eigenaar, die volgens van Boxtels bron niet erg toeschietelijk was waar het informatie over zijn huis betrof, bleek niet thuis, het hek rond het erf was niet op slot, en een rondgang rondom de kerk bleek dus eenvoudig mogelijk te zijn. Dat was Ozolles afgehandeld.

Kapel uit 1877 - Pomey (Ozolles)
Ook Pomey bleek met de gedetailleerde kaart eenvoudig te vinden. Het eerste waar ik tegen aan liep was een kapel. Na goed rond gekeken te hebben bleek het een kapel te zijn die in 1877 was gebouwd; niet echt in de hoogtijdagen van de romaanse bouwkunst dus. Opnieuw het kaartje raadplegend, bleek de gezochte kapel (Chapelle des Blancs) nog iets verder op te liggen. het was een dakloze kapel die zo te zien ondanks het openluchtkarakter ervan nog in gebruik leek te zijn. Er stond een primitief altaar met een kruis erop, en er stond een simpele houten bank.

En ondanks het feit dat dit soort tochten niet altijd succesvol verlopen, geeft het een heuse kick als het gezochte wel gevonden wordt!

Chapelle des Blancs - Pomey (Ozolles)
De Brionnais is zeer de moeite waard, goed te doen  als dagtripje vanuit La Tuilerie de Chazelle!

zaterdag 8 februari 2014

Heb je soms poep in je ogen dan?

Ik was al tenminste drie maal in de kerk van Ougy (gemeente Malay) geweest, de twee laatste keren om nog wat meer detailfoto's van buiten én binnenkant van de kerk te maken. In de kerk zelf zijn een aantal resten van fresco's te vinden, en één daarvan zou de apostel Filippus voorstellen. Ik had een aantal malen de restanten bekeken, maar ik kon nergens duidelijk vinden wie nu Filippus zou kunnen zijn.

De kerk in Ougy
In de absis zijn heel vaag wat resten te zien van een Christus in Glorie, en een afbeelding van en gevleugelde stier (Lucas) links en de kop van Lucas rechts. Verder zijn er nog wat resten van geschilderde staties van de kruisweg, en restanten van een rouwband met het familiewapen van de familie du Blé van Uxelles, de heren van o.a. Cormatin.

Interieur met westelijke deur
Oktober 2013 kreeg ik een verzoek van Eduard van Boxtel, om een bepaalde foto van het interieur op maximale grootte naar hem op te sturen; hij wilde namelijk een foto van dat fresco uitsnijden en op zijn website toevoegen. En toen werd ik opeens wakker. Inderdaad, net boven de westelijke deur (die altijd gesloten is) was in een halve cirkelboog, heel vaag, een fresco te onderscheiden. Omdat de kerkmuren binnen nogal van vocht te leiden hebben gehad waren de muren hier en daar nogal gevlekt, en met alleen een kleine zijdeur open leek de fresco bij een vluchtige beschouwing gewoon op zo'n vochtplek.


Het wapenschild van de familie Du Blé
De vergrootte foto was snel verzonden, met de belofte dat ik binnenkort wel een keer langs zou gaan om een detailfoto te maken; we komen regelmatig min of meer langs Ougy. Ik had die kerk eigenlijk nog nooit gesloten gezien, maar met ingang van dit jaar bleek de kerk vanaf 4 november tot 3 maart 2014 met uitzondering van zater- en zondagen gesloten. En we stonden dus op woensdag 6 november voor een gesloten deur. Maar goed, op zaterdag 9 november waren we weer in de buurt, dus gingen we even langs. Deur opnieuw gesloten. Op zondag 17 november hadden we meer geluk. Dit keer stond de zijdeur wagenwijd open.

Het symbool van Lucas de Evangelist
Zelfs nu was, bij binnenkomst, niet onmiddelijk duidelijk om wat voor fresco het ging. De schildering bevindt zich in een tamelijk donker deel van de kerk, maar toen mijn ogen eenmaal gewend waren aan de schemer was hij snel getraceerd. En omdat ik graag foto's zonder flits maak, en mijn partner ontdekte dat de deur onder de fresco niet op slot was, maar was vergrendeld met een aan elke zijde in de muur ingelaten balk, duurde het niet lang voor ik ontdekte hoe de deur te ontgrendelen, en toen was de fresco heel duidelijk zichtbaar.

Lucas de Evangelist
Enfin, de foto's waren snel gemaakt, en daarna was het nog slechts een kwestie van de deur sluiten en de balk weer op zijn plaats aanbrengen.
Achteraf gezien had ik die fresco best eerder kunnen vinden; volgens een brochure bevindt de fresco zich aan de achterzijde van het westportaal van de kerk. Misschien niet zo duidelijk als "binnen boven de deur", maar voor een ervaren churchspotter duidelijk genoeg.
Waarmee weer is aangetoond, dat wie zijn hoofd niet gebruikt, zijn benen, of in mijn geval, zijn auto moet gebruiken!

Filippus de Apostel
Ougy ligt op slechts 15 minuten met de auto van La Tuilerie de Chazelle verwijderd.